ميرزا محمد حيدر دوغلات
429
تاريخ رشيدى ( فارسي )
باغ باشد ، در آنجا عمارات رفيع البنيان ساخته كه هر كدام مشتمل بر صد خانهء زياده و كم بوده باشد كه تمام طاق و طاقچه بندى و گچ و گچكارى و كاشى كردهاند . خيابانها ساخته بر اكثر ممر عام از مقدار يك [ فرسخ ] « 1 » شرعى و نيم شرعى بر هر جانب شهر كه روند ، در سايه خيابان سفيدار مىروند . جويهاى آب روان بر اكثر خيابانها جارى . آب ياركند بهترين آبهاى عالم است . هر تعريف كه حكما ( 194 پ ) در آب كردهاند همه بر آن صادق مىآيد . 368 يك ماهه راه از كوههاى تبت كه ناشى از برف و يخ باشد از جانب جنوب به شمال در روى سنگ و ريگ ، در غايت سرعت مىآيد ، چون به ساريغگول كه ولايت كوهپايه معتمد به كاشغر است مىرسد ديگر در غايت سرعت از سنگ به سنگ خورده و زده ، هفت روزه راه روى به شرق مىآيد تا به هموارى مىبرآيد و در هموارى دو روزه راه به روى سنگ در غايت سرعت مىآيد تا به مجارى ياركند و در مجارى ياركند سنگ كم مىماند و آب از آن تندى يك مرتبه آراميده مىشود و از عجايب اين آب ، يكى آن است كه در اول بهار چنان كم مىشود كه از روى مبالغه شايد كه بعضى جا يافت شود كه از سنگى به سنگى قدم مانده توان گذاشت و در فصل اسد 369 چنان غلبه مىكند كه در بعضى جا به هر مسيل 370 قريب [ يك كروه ] 371 شرعى پهن مىشود . يك كروه از آن قبيل است كه هيچ جا كم از ده گز نباشد و در اين آب سنگ يشب 372 يافت مىشود و اكثر ولايات و مضافات ياركند به اين آب مزروع است و آب ديگر تخمينا بر هفت فرسنگى آن مىرود كه تيزآب 373 نام دارد . باقى ولايت به اين آب مزروع است و از ياركند به رفتار وسط سه روز راه تمام مواضع و قريات آبادانى است كه حد آن را لاخوق 374 مىگويند و از آنجا به ختن به ده روز به رفتار ثقيل 375 مىروند و اين ده روزه راه به غير منازل ، ديگر آبادانى نيست و در ختن دو رودخانه است ، قراقاش و اورنگقاش 376 نام كه سنگ يشب از اين دو رودخانه پيدا مىشود و در عالم به غير اينجا ، جاى ديگر يشب پيدا نمىشود و آب اين دو رودخانه را بر آب ياركند مرجح مىدانند اما بنده رجحان آن دو آب را بر آب ياركند درنيافتهام . ختن از جملهء بلاد مشهور
--> ( 1 ) . نب : - فرسخ .